گزارش ویژه: تحولات راهبردی جهانی؛ نظم نوظهور چندقطبی و آینده نهادهای بین‌المللی

🔴 گزارش ویژه: تحولات راهبردی جهانی؛ نظم نوظهور چندقطبی و آینده نهادهای بین‌المللی

نظم جهانی در حال گذار از یک ساختار تک‌قطبی به یک سیستم چندقطبی و پیچیده است. رقابت فزاینده میان ایالات متحده، چین و روسیه، همراه با نقش‌آفرینی فعال‌تر کشورهای «جنوب جهانی»، نهادهای بین‌المللی را با بحران مشروعیت و کارآمدی مواجه کرده است. هیچ رقم تایید شده‌ای برای احتمال فروپاشی کامل نهادهای بین‌المللی یا برآورد دقیق خسارات مالی ناشی از این رقابت‌های ژئوپلیتیک وجود ندارد؛ بنابراین برای حفظ دقت و شفافیت گزارش، در این موارد تنها ارزیابی کیفی ارائه می‌شود و عددی اختراع یا ذکر نمی‌گردد.

📜 پیشینه تاریخی
ریشه‌های بحران کنونی در ساختار نهادهای پس از جنگ جهانی دوم و تحولات دهه‌های اخیر نهفته است:
• ۱۹۴۵: تاسیس سازمان ملل متحد و نهادهای وابسته. ساختار شورای امنیت با اعطای حق وتو به پنج قدرت (آمریکا، روسیه، چین، بریتانیا و فرانسه) در این سال تثبیت شد و به گفته تحلیلگران، قدرت‌های نوظهور را به صورت ساختاری مسدود کرد.
• دهه ۱۹۷۰: کشورهای در حال توسعه خواستار یک «نظم نوین اقتصادی بین‌المللی» شدند تا کنترل بیشتری بر منابع خود داشته باشند.
• ۲۰۰۹-۲۰۱۰: تاسیس گروه بریکس (BRICS) توسط برزیل، روسیه، هند و چین در سال ۲۰۰۹ و پیوستن آفریقای جنوبی به آن در سال ۲۰۱۰، به عنوان بستری جایگزین برای پیشبرد منافع کشورهای در حال توسعه.
• ۲۰۲۵: بر اساس داده‌های تایید شده (Security Council Report)، شورای امنیت سازمان ملل در سال ۲۰۲۵ تنها ۴۴ قطعنامه تصویب کرد که کمترین میزان از سال ۱۹۹۱ است. در این سال ۷ وتو ثبت شد که بالاترین میزان از سال ۱۹۸۶ است و نشان‌دهنده فلج شدن فزاینده این نهاد است.

📅 گاه‌شمار رویدادهای اخیر
• ژانویه ۲۰۲۶: نشست اضطراری شورای امنیت سازمان ملل درباره ونزوئلا که با بن‌بست و درگیری لفظی اعضا همراه بود (CIVICUS LENS).
• سپتامبر ۲۰۲۶: برگزاری اجلاس سران بریکس در دهلی‌نو، هند. در این اجلاس، بیانیه دهلی‌نو با تمرکز بر اصلاحات حاکمیت جهانی، تجارت، تامین مالی توسعه و هوش مصنوعی به تصویب رسید (Al Jazeera, ORF).
• سپتامبر ۲۰۲۶: آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل، هشدار داد که وضعیت جهان به دلیل فلج شدن شورای امنیت در حال بدتر شدن است (Al Jazeera).

وضعیت کنونی
در حال حاضر، جهان شاهد رقابت دو رویکرد متفاوت به حاکمیت جهانی است. گروه هفت (G7) به عنوان نماینده اقتصادهای پیشرفته، بر ثبات اقتصادی، امنیت و فناوری تمرکز دارد، در حالی که بریکس خود را به عنوان پلتفرمی برای همکاری جنوب جهانی و اصلاح نهادهای بین‌المللی معرفی می‌کند (Organiser). بریکس گسترش یافته اکنون شامل کشورهایی مانند ایران، عربستان سعودی و امارات متحده عربی است که موقعیت این بلوک را در سیستم انرژی جهانی تقویت کرده است.

بعد نظامی
تنش‌های ژئوپلیتیک و درگیری‌های منطقه‌ای، از جمله جنگ در ایران و اوکراین، بر پویایی‌های جهانی تاثیر گذاشته است. در اجلاس بریکس ۲۰۲۶، اعضا در مورد جنگ ایران دچار اختلاف نظر بودند، اما بیانیه نهایی خواستار خویشتن‌داری در خاورمیانه شد، بدون اینکه حملات آمریکا-اسرائیل یا هدف قرار دادن کشورهای خلیج فارس توسط ایران را محکوم کند (Al Jazeera). فلج شدن شورای امنیت سازمان ملل باعث شده تا ظرفیت پاسخگویی به بحران‌های امنیتی کاهش یابد.

بعد اقتصادی
گروه بریکس در حال توسعه زیرساخت‌های اقتصادی جایگزین است. بر اساس گزارش آنکتاد (UNCTAD) در سال ۲۰۲۶، ده کشور عضو بریکس حدود ۲۶.۹ درصد از تولید ناخالص داخلی جهانی را در سال ۲۰۲۴ تشکیل می‌دادند. با این حال، تجارت درون‌گروهی بریکس تنها حدود ۵ درصد از تجارت جهانی را شامل می‌شود (Yonkers Times). اولویت‌های اقتصادی بریکس در سال ۲۰۲۶ شامل تسهیل تجارت، ظرفیت صنعتی، اتصال، دسترسی به فناوری و شبکه‌های تامین انعطاف‌پذیرتر است. تلاش‌هایی برای ایجاد سیستم‌های پرداخت فرامرزی جایگزین نیز در جریان است.

بعد بشردوستانه
ناکارآمدی نهادهای بین‌المللی پیامدهای بشردوستانه جدی دارد. به گفته ناظران، زمانی که شورای امنیت در بن‌بست قرار می‌گیرد، حفاظت از غیرنظامیان با شکست مواجه می‌شود، روندهای صلح متوقف می‌گردد و جنایات حقوق بشری بدون مجازات می‌مانند (CIVICUS LENS).

واکنش‌های منطقه‌ای و بین‌المللی
کشورهای جنوب جهانی به طور فزاینده‌ای به دنبال استقلال راهبردی هستند. هند، به عنوان میزبان اجلاس بریکس ۲۰۲۶، تلاش کرده است تا این گروه را به عنوان پلتفرمی برای جنوب جهانی حفظ کند و از تبدیل آن به یک بلوک ضدغربی جلوگیری نماید (BBC, ORF). در مقابل، کشورهایی مانند چین، روسیه و ایران، بریکس را ابزاری برای کاهش نفوذ آمریکا و اروپای غربی می‌دانند.

♟ تحلیل راهبردی
بازیگران کلیدی با اهداف و ابزارهای متفاوتی در این گذار استراتژیک نقش‌آفرینی می‌کنند:
• ایالات متحده و متحدان غربی: هدف اصلی واشنگتن حفظ «نظم بین‌المللی مبتنی بر قوانین» است. با این حال، دولت آمریکا در حال پیگیری سیاست چندجانبه‌گرایی گزینشی است و تلاش می‌کند سیستم جهانی را بازطراحی کند (CIVICUS LENS).
• چین و روسیه: این دو کشور با استفاده از نهادهای جایگزین مانند بریکس، در تلاش برای به چالش کشیدن تسلط غرب هستند. آنها به دنبال ایجاد یک سیستم چندقطبی هستند که در آن نفوذ غرب کاهش یابد.
• جنوب جهانی و قدرت‌های میانی: کشورهایی مانند هند، برزیل و آفریقای جنوبی به دنبال «استقلال روایتی» و راهبردی هستند. هدف آن‌ها عدم تعهد مطلق به یک قطب خاص و ایجاد شراکت‌های متنوع و عمل‌گرایانه با همه طرف‌هاست.

💥 پیامدها
• پیامدهای امنیتی و نهادی: ناکارآمدی نهادهای سنتی منجر به ظهور «مینی‌لترالیسم» (چندجانبه‌گرایی محدود) شده است؛ جایی که ائتلاف‌های کوچک‌تر برای دور زدن وتوی قدرت‌های بزرگ شکل می‌گیرند. این امر خطر چندپارگی در حکمرانی جهانی و کاهش ظرفیت پاسخگویی به بحران‌های امنیتی را افزایش می‌دهد.
• پیامدهای اقتصادی: وابستگی متقابل اقتصادی به طور فزاینده‌ای به عنوان اهرم فشار استفاده می‌شود. این روند باعث اختلال در تجارت جهانی، زنجیره‌های تامین، سرمایه‌گذاری و تامین مالی توسعه شده است و کشورها را به سمت سیاست‌های حمایت‌گرایانه سوق می‌دهد.
• پیامدهای راهبردی منطقه‌ای و جهانی: جهان در حال حرکت به سمت یک سیستم چندقطبی است که در آن قدرت‌های نوظهور نقش بیشتری ایفا می‌کنند. این امر می‌تواند به کاهش نفوذ غرب و افزایش قدرت چانه‌زنی کشورهای در حال توسعه منجر شود.
• پیامدها برای ایران و ایرانیان: عضویت ایران در بریکس می‌تواند فرصت‌های اقتصادی و دیپلماتیک جدیدی فراهم کند، اما درگیری‌های منطقه‌ای و تحریم‌ها همچنان چالش‌های عمده‌ای برای اقتصاد و امنیت ایران ایجاد می‌کنند.

سناریوهای هفته‌های آینده
• 🟢 تداوم وضعیت موجود: ادامه رقابت‌های ژئوپلیتیک بدون درگیری مستقیم نظامی میان قدرت‌های بزرگ. احتمال: بالا.
• 🟡 افزایش تنش‌های اقتصادی: تشدید جنگ‌های تجاری و تحریم‌ها میان بلوک‌های رقیب. احتمال: متوسط.
• 🔴 فروپاشی کامل نهادهای بین‌المللی: از هم پاشیدن سازمان ملل و سایر نهادهای جهانی. احتمال: پایین (هیچ برآورد عددی مستقلی منتشر نشده است).

آنچه باید زیر نظر داشت
• تحولات در شورای امنیت سازمان ملل و تلاش‌ها برای اصلاح آن.
• اقدامات بریکس برای ایجاد سیستم‌های مالی و تجاری جایگزین.
• واکنش‌های ایالات متحده و متحدانش به گسترش نفوذ چین و روسیه در جنوب جهانی.