گزارش ویژه: تشدید خشونت‌ها و بحران آوارگی در یمن

🔴 گزارش ویژه: تشدید خشونت‌ها و بحران آوارگی در یمن

درگیری‌ها در یمن از اواسط سال ۲۰۲۶ وارد مرحله جدیدی از تشدید نظامی شده است که به یک بحران انسانی و آوارگی گسترده، به‌ویژه در استان تعز و مناطق ساحل غربی، دامن زده است. بر اساس گزارش‌های میدانی تا اول نوامبر ۲۰۲۶، تقابل میان حوثی‌ها و نیروهای دولت تحت حمایت عربستان سعودی، همراه با تنش‌های منطقه‌ای، وضعیت غیرنظامیان را به شدت وخیم کرده است. این گزارش به بررسی عمیق ابعاد مختلف این بحران می‌پردازد.

📜 پیشینه تاریخی

• ۲۰۱۵: آغاز جنگ داخلی همه‌جانبه میان جنبش حوثی‌ها (مستقر در شمال و صنعا) و دولت به رسمیت شناخته شده بین‌المللی با مداخله ائتلاف به رهبری عربستان سعودی.
• ۲۰۲۲: برقراری یک آتش‌بس شکننده با میانجی‌گری سازمان ملل که خطوط درگیری را تا حد زیادی منجمد کرد، اما به حل و فصل سیاسی نهایی منجر نشد.
• اواخر ۲۰۲۳ تا اوایل ۲۰۲۶: با آغاز بحران‌های منطقه‌ای، حوثی‌ها حملات خود را به کشتیرانی بین‌المللی در دریای سرخ آغاز کردند که به مداخله نظامی خارجی و پیچیده‌تر شدن بحران یمن انجامید.
• ژوئن تا نوامبر ۲۰۲۶: فروپاشی نسبی آرامش داخلی، آغاز درگیری‌های چندجبهه‌ای در ساحل غربی و سپس گسترش آن به تعز، مأرب و الحدیده که به موج بی‌سابقه‌ای از آوارگی در سال جاری منجر شد.

📅 گاه‌شمار رویدادهای اخیر

• ژوئن ۲۰۲۶: آغاز دور جدید تشدید تنش‌ها در مناطق ساحل غربی یمن.
• اوت ۲۰۲۶: گسترش درگیری‌ها به چندین جبهه و آغاز موج گسترده آوارگی داخلی.
• سپتامبر ۲۰۲۶: پیشروی سریع نیروهای حوثی در امتداد ساحل غربی به سمت تنگه باب‌المندب و درگیری شدید با نیروهای دولتی.
• اوایل اکتبر ۲۰۲۶: قطع شدن مسیرهای زمینی و محاصره کامل شهر تعز، و آوارگی هزاران خانوار در منطقه التربة طی تنها چند روز.
• اواخر اکتبر ۲۰۲۶: گزارش رسانه‌های وابسته به حوثی‌ها مبنی بر وقوع حملات هوایی به شهر مخا و بندر آن.

وضعیت کنونی

وضعیت میدانی در یمن در حال حاضر به شدت ملتهب است. شهر تعز، سومین شهر بزرگ یمن با جمعیتی حدود یک میلیون نفر (الجزیره)، به کانون اصلی بحران تبدیل شده است. از اوایل اکتبر، این شهر هر دو مسیر زمینی خود را از دست داده و عملاً تحت محاصره قرار گرفته است. درگیری‌ها به سمت مناطق داخلی و حومه شهر تعز کشیده شده است. همزمان، درگیری‌ها در استان‌های مأرب، الحدیده و الجوف نیز ادامه دارد. زیرساخت‌های حیاتی به شدت آسیب دیده‌اند. خسارت قابل‌توجهی به شبکه‌های ارتباطی، جاده‌ها و تاسیسات غیرنظامی وارد شده است، اما برآورد عددی مستقلی از میزان خسارات مالی منتشر نشده است و برای حفظ دقت و شفافیت گزارش، هیچ عدد غیرمستندی در این زمینه ارائه نمی‌شود.

ابعاد نظامی

از منظر نظامی، درگیری‌ها در چندین جبهه به صورت همزمان در جریان است. نیروهای حوثی تلاش کرده‌اند تا کنترل خود را بر مناطق استراتژیک ساحل غربی و مسیرهای منتهی به باب‌المندب تثبیت کنند. در مقابل، نیروهای دولتی یمن در تلاش برای حفظ مواضع خود و جلوگیری از سقوط کامل تعز و مأرب هستند. رسانه‌های وابسته به حوثی‌ها ادعا کرده‌اند که چهار حمله هوایی علیه شهر مخا و بندر آن در دریای سرخ انجام شده است (الجزیره). همچنین حوثی‌ها ادعا کرده‌اند که حملاتی تلافی‌جویانه علیه مواضع ائتلاف انجام داده‌اند. به دلیل محدودیت‌های دسترسی، تایید مستقل تمامی ادعاهای نظامی طرفین امکان‌پذیر نیست.

ابعاد اقتصادی

اقتصاد یمن که پیش از این نیز در آستانه فروپاشی قرار داشت، با تشدید درگیری‌ها ضربات مهلک‌تری دریافت کرده است. بسته شدن جاده‌های کلیدی، به ویژه کریدور شرقی تعز و مسیرهای بین عدن و تعز، زنجیره تامین کالا را فلج کرده است. این امر منجر به افزایش شدید قیمت مواد غذایی و سوخت در بازارهای محلی شده است. شوک‌های زنجیره تامین در تنگه هرمز و باب‌المندب نیز بر اقتصاد محلی تاثیر گذاشته است. فشار بر جوامع میزبان در مناطقی مانند عدن و لحج به دلیل ورود ده‌ها هزار آواره جدید، منابع محلی را به شدت تحت فشار قرار داده است. با این حال، هیچ برآورد دلاری دقیقی از میزان خسارات اقتصادی به تولید ناخالص داخلی یمن در ماه‌های اخیر وجود ندارد و برای حفظ شفافیت، از ارائه ارقام تخمینی خودداری می‌شود.

ابعاد بشردوستانه

بحران انسانی در یمن به سطوح بی‌سابقه‌ای رسیده است. بر اساس گزارش‌ها، بیش از ۲۸۱,۰۰۰ نفر از آغاز ماه اوت ۲۰۲۶ به دلیل درگیری‌ها آواره شده‌اند (سازمان ملل متحد). پیش از این، ۵.۲ میلیون نفر در یمن آواره داخلی بودند (کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل). استان تعز میزبان بیش از نیمی از آوارگان جدید است. تلفات غیرنظامیان نیز رو به افزایش است؛ در یک بازه زمانی، ۵۵ غیرنظامی کشته و ۱۷۸ نفر مجروح شدند که بیش از یک سوم آن‌ها کودک بوده‌اند (دفتر حقوق بشر سازمان ملل متحد). در مجموع، ۲۲.۳ میلیون نفر در یمن نیازمند کمک‌های بشردوستانه هستند (دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل). با این وجود، درخواست بودجه سازمان ملل برای یمن تنها ۱۹ درصد تامین شده است (کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل). خطر شیوع بیماری‌هایی مانند وبا به شدت افزایش یافته است، به طوری که هزاران مورد مشکوک در مناطق مختلف ثبت شده است.

واکنش‌های منطقه‌ای و بین‌المللی

جامعه بین‌المللی و نهادهای حقوق بشری نسبت به وخامت اوضاع در یمن ابراز نگرانی عمیق کرده‌اند. مقامات سازمان ملل متحد خواستار پایان فوری حملات به غیرنظامیان و زیرساخت‌های غیرنظامی شده‌اند. نهادهای امدادی هشدار داده‌اند که دسترسی بشردوستانه در هفته‌های اخیر به شدت دشوار شده است و در بسیاری از موارد، رساندن کمک‌ها به دلیل خطرات امنیتی غیرممکن است. صندوق جمعیت سازمان ملل متحد نیز نسبت به افزایش خطرات حفاظتی برای زنان و کودکان در کمپ‌های پرجمعیت هشدار داده است.

♟ تحلیل راهبردی

• حوثی‌ها: هدف اصلی آن‌ها تثبیت کنترل بر شمال و غرب یمن، گسترش نفوذ به سمت مناطق استراتژیک مانند تعز و مأرب، و استفاده از اهرم فشار در دریای سرخ برای امتیازگیری منطقه‌ای است. محاصره تعز ابزاری برای فشار بر دولت یمن و جامعه جهانی است.
• دولت یمن و ائتلاف سعودی: هدف آن‌ها جلوگیری از پیشروی حوثی‌ها، حفظ کنترل بر بنادر جنوبی و شرقی، و مقابله با نفوذ منطقه‌ای رقیب است. حفظ مأرب و شکستن محاصره تعز از اولویت‌های راهبردی آن‌هاست.
• بازیگران بین‌المللی: تمرکز اصلی بر تامین امنیت خطوط کشتیرانی در باب‌المندب و جلوگیری از فروپاشی کامل انسانی است. با این حال، کمبود شدید بودجه، اهرم‌های بشردوستانه را تضعیف کرده است.

💥 پیامدها

• پیامدهای امنیتی: گسترش درگیری‌ها به جبهه‌های جدید، خطر بی‌ثباتی مزمن را افزایش داده است. زیرساخت‌های آب و بهداشت آسیب دیده‌اند که خطر شیوع بیماری‌های واگیردار را تشدید می‌کند.
• پیامدهای اقتصادی: فلج شدن زنجیره تامین کالا و تورم لجام‌گسیخته، معیشت میلیون‌ها یمنی را نابود کرده است. اختلال در دریای سرخ نیز بر تجارت جهانی تاثیرگذار است.
• پیامدهای راهبردی منطقه‌ای: تبادل آتش و تهدیدات متقابل، پتانسیل بازگشت به جنگ تمام‌عیار منطقه‌ای را دارد که مستقیماً بر امنیت انرژی تاثیر می‌گذارد.
• پیامدها برای مردم یمن: آوارگی مکرر، گرسنگی، و از دست دادن دسترسی به خدمات اولیه، نسل آینده یمن را با بحران‌های عمیق جسمی و روانی مواجه کرده است.

سناریوهای هفته‌های آینده

• 🔴 گسترش درگیری‌ها به مراکز شهری و فروپاشی کامل خطوط امدادی: با توجه به روند فعلی پیشروی‌ها و محاصره تعز، احتمال این سناریو بالا ارزیابی می‌شود. (هیچ درصد دقیقی برای این احتمال وجود ندارد و ارزیابی صرفاً کیفی است).
• 🟡 حفظ بن‌بست نظامی و ادامه محاصره فرسایشی: احتمال متوسط. طرفین ممکن است به دلیل خستگی نیروها و فشارهای بین‌المللی، در مواضع فعلی متوقف شوند اما محاصره را حفظ کنند.
• 🟢 توافق آتش‌بس موقت بشردوستانه: احتمال پایین. با توجه به بی‌اعتمادی عمیق و درهم‌تنیدگی بحران یمن با تنش‌های منطقه‌ای، دستیابی به توافق در کوتاه‌مدت بعید به نظر می‌رسد.

آنچه باید زیر نظر داشت

• وضعیت جاده‌های مواصلاتی به تعز و امکان بازگشایی مسیرهای بشردوستانه.
• سطح تامین بودجه نهادهای سازمان ملل و تاثیر آن بر توزیع مواد غذایی.
• تحرکات نظامی در ساحل غربی و بندر الحدیده.
• واکنش‌های دیپلماتیک منطقه‌ای و تلاش‌های نماینده ویژه سازمان ملل برای از سرگیری مذاکرات.