گزارش ویژه: تحولات امنیتی و اقتصادی آفریقا (سودان، ساحل، شاخ آفریقا و دریای سرخ)

🔴 گزارش ویژه: تحولات امنیتی و اقتصادی آفریقا (سودان، ساحل، شاخ آفریقا و دریای سرخ)\n\nبر اساس داده‌های تایید شده تا اول نوامبر ۲۰۲۶، تقاطع بحران‌های نظامی و سیاسی در سودان، منطقه ساحل، شاخ آفریقا و دریای سرخ، معماری امنیتی قاره آفریقا را دستخوش تغییرات بنیادین کرده است. این گزارش به بررسی جامع این تحولات می‌پردازد.\n\n📜 پیشینه تاریخی\n• سودان: درگیری‌ها در آوریل ۲۰۲۳ میان نیروهای مسلح سودان (SAF) و نیروهای پشتیبانی سریع (RSF) آغاز شد. تا اواخر سال ۲۰۲۶، ارتش سودان کنترل خارطوم را بازپس گرفته، در حالی که نیروهای پشتیبانی سریع بخش عمده‌ای از دارفور را در اختیار دارند.\n• منطقه ساحل: پس از کودتاهای نظامی در مالی (۲۰۲۰) و نیجر (۲۰۲۳)، کشورهای نیجر، بورکینافاسو و مالی در سپتامبر ۲۰۲۳ «ائتلاف کشورهای ساحل» (AES) را تشکیل دادند و در سال ۲۰۲۵ رسماً از جامعه اقتصادی کشورهای غرب آفریقا (ECOWAS) خارج شدند.\n• دریای سرخ: حملات حوثی‌های یمن به کشتی‌های تجاری در نوامبر ۲۰۲۳ آغاز شد و به تدریج به یک بحران بین‌المللی در حوزه امنیت دریانوردی تبدیل گردید.\n\n📅 گاه‌شمار رویدادهای اخیر\n• دسامبر ۲۰۲۵: بورکینافاسو ۱۱ نیروی هوایی نیجریه را پس از فرود اضطراری بازداشت کرد.\n• ژانویه ۲۰۲۶: حکومت‌های نظامی در منطقه ساحل تمام احزاب سیاسی را منحل کردند. در همین ماه، شبه‌نظامیان به فرودگاه بورکینافاسو حمله کردند.\n• ۲۰ ژوئیه ۲۰۲۶: حوثی‌ها محاصره کشتی‌های مرتبط با عربستان سعودی در تنگه باب‌المندب را اعلام کردند (MARAD).\n• ۲۴ اوت ۲۰۲۶: حمله موشکی حوثی‌ها به نفتکش سعودی امزان (مرکز آفریقا).\n• سپتامبر ۲۰۲۶: حوثی‌ها شهر مخا در استان تعز را تصرف کردند (الجزیره). برخی شرکت‌های کشتیرانی بازگشت محدود به دریای سرخ را آغاز کردند (Carra Globe).\n• اکتبر ۲۰۲۶: تشدید حملات پهپادی و هوایی مرگبار در مناطق مختلف سودان.\n\nوضعیت کنونی\nدر حال حاضر، قاره آفریقا با یک کمربند بی‌ثباتی از سواحل غربی در اقیانوس اطلس تا سواحل شرقی در دریای سرخ مواجه است. در سودان، جنگ فرسایشی به استفاده گسترده از پهپادها کشیده شده است. در منطقه ساحل، حکومت‌های نظامی در حال تثبیت قدرت خود از طریق سرکوب مخالفان داخلی هستند، در حالی که گروه‌های افراطی در حال گسترش نفوذ خود می‌باشند. در شاخ آفریقا و دریای سرخ، تسلط حوثی‌ها بر بخش‌هایی از سواحل یمن و تلاش آن‌ها برای ارتباط با گروه‌هایی مانند الشباب در سومالی، زنگ خطر را برای امنیت بین‌المللی به صدا درآورده است.\n\nابعاد نظامی\n• تلفات در سودان: جنگ پهپادی و هوایی در سودان تلفات سنگینی به همراه داشته است. یک حمله پهپادی در منطقه مرزی مورد مناقشه سودان و سودان جنوبی حداقل ۱۵۳ کشته بر جای گذاشت (الجزیره). حمله هوایی به یک معدن طلا در نزدیکی مرز مصر منجر به کشته شدن حداقل ۷۲ نفر و مجروح شدن بیش از ۵۰ نفر شد (الجزیره). حملات پهپادی نیروهای پشتیبانی سریع در کالوگی ۱۱۴ کشته از جمله حدود ۶۰ کودک به همراه داشت (سازمان ملل). در مقابل، حملات ارتش سودان در الدعیین حداقل ۷۰ کشته بر جای گذاشت (سازمان ملل). در ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶ نیز یک حمله پهپادی در نیالا ۲۱ کشته و بیش از ۴۰ مجروح به همراه داشت (الجزیره).\n• نیروهای خارجی در سودان: بر اساس گزارش‌ها، تا ۲,۰۰۰ پیمانکار نظامی سابق کلمبیایی در کنار نیروهای پشتیبانی سریع مستقر شده‌اند (سازمان ملل).\n• منطقه ساحل: طی یک سال گذشته، حدود ۹,۸۰۰ نفر در حملات مرتبط با گروه‌های اسلام‌گرای افراطی در منطقه ساحل کشته شده‌اند که ۴۱ درصد از کل تلفات مشابه در آفریقا را تشکیل می‌دهد (مرکز آفریقا).\n• دریای سرخ: از نوامبر ۲۰۲۳ تا اکتبر ۲۰۲۵، بیش از ۱۰۰ حمله جداگانه توسط حوثی‌ها به کشتی‌های تجاری انجام شده است (MARAD). سازمان بین‌المللی دریانوردی نیز ۶۱ حادثه تایید شده را از ۱۰ ژانویه ۲۰۲۴ تا کنون ثبت کرده است (IMO).\n\nابعاد اقتصادی\n• کشتیرانی در دریای سرخ: با وجود خطرات، برخی شرکت‌ها مانند مرسک، هاپاگ-لوید و کاسکو خدمات محدودی را به کانال سوئز بازگردانده‌اند، در حالی که شرکت‌های دیگر همچنان از این مسیر اجتناب می‌کنند (Carra Globe). نرخ بیمه پوشش دریای سرخ در دسامبر ۲۰۲۵ حدود ۰.۲ درصد ارزش بدنه کشتی برای هر ترانزیت گزارش شد (Carra Globe).\n• زیرساخت‌های سودان و ساحل: در خصوص خسارات وارده به زیرساخت‌های سودان و کشورهای ساحل، خسارت قابل‌توجه گزارش شده، اما برآورد عددی مستقلی منتشر نشده است. برای حفظ دقت و شفافیت گزارش، از ارائه ارقام تخمینی و غیررسمی خودداری شده است. با این حال، ارزیابی‌های کیفی نشان‌دهنده نابودی گسترده شبکه‌های تجاری، بیمارستان‌ها و زیرساخت‌های کشاورزی است.\n\nابعاد بشردوستانه\nبحران انسانی در سودان به ابعاد بی‌سابقه‌ای رسیده است. در ۹ ماه نخست سال ۲۰۲۶، آژانس‌های امدادی به بیش از ۱۷ میلیون نفر در سودان کمک‌رسانی کرده‌اند (سودان تریبون). آوارگی گسترده، کمبود مواد غذایی و فروپاشی سیستم بهداشت و درمان، جان میلیون‌ها غیرنظامی را در سودان و منطقه ساحل تهدید می‌کند.\n\nواکنش‌های منطقه‌ای و بین‌المللی\n• نشست نایروبی: در اوت ۲۰۲۶، مقامات امنیتی جیبوتی، اتیوپی، سومالی، سودان و یمن در نایروبی گرد هم آمدند تا در مورد تقویت همکاری‌های امنیت دریایی گفتگو کنند (سازمان ملل).\n• میانجی‌گری در سودان: عربستان سعودی که از طولانی شدن بحران ناراضی است، تهدید کرده که از گروه میانجی‌گری چهارجانبه خارج خواهد شد.\n\n**♟ تحلیل راهبردی**\n• ارتش سودان (SAF): با پیشروی به سمت دارفور به دنبال پیروزی نظامی قاطع و بازگرداندن حاکمیت کامل است.\n• نیروهای پشتیبانی سریع (RSF): با وجود ریزش نیرو، با استفاده از پهپادها و مزدوران خارجی به دنبال حفظ مناطق تحت کنترل و کسب امتیاز در مذاکرات احتمالی هستند.\n• ائتلاف کشورهای ساحل (AES): حکومت‌های نظامی به دنبال تثبیت قدرت داخلی از طریق سرکوب مخالفان و فاصله گرفتن از نهادهای غربی و منطقه‌ای سنتی هستند.\n• حوثی‌های یمن: با تصرف مناطق ساحلی جدید و اعلام محاصره، به دنبال افزایش اهرم فشار خود بر جامعه بین‌المللی و کشورهای منطقه هستند. گزارش‌هایی مبنی بر تلاش آن‌ها برای همکاری با گروه الشباب در سومالی جهت نصب تجهیزات نظارتی وجود دارد (مرکز آفریقا).\n\n💥 پیامدها\n• پیامدهای امنیتی: گسترش فعالیت گروه‌های افراطی در ساحل و همکاری احتمالی حوثی‌ها با الشباب، تهدیدی جدی برای امنیت کل قاره آفریقا و مسیرهای تجارت جهانی است.\n• پیامدهای اقتصادی: اختلال در زنجیره تامین جهانی و افزایش هزینه‌های حمل و نقل و بیمه، فشار مضاعفی بر اقتصادهای شکننده منطقه وارد کرده است.\n• پیامدهای راهبردی برای ایران: تحولات دریای سرخ و نقش حوثی‌ها، به عنوان بخشی از «محور مقاومت»، پیامدهای مستقیمی برای سیاست خارجی ایران و روابط آن با کشورهای عربی و غربی دارد. افزایش تنش‌ها می‌تواند به تشدید فشارهای بین‌المللی بر تهران منجر شود.\n\nسناریوهای هفته‌های آینده\n• 🔴 تشدید درگیری‌ها در سودان و گسترش حملات پهپادی به زیرساخت‌های غیرنظامی (احتمال بالا): با توجه به بن‌بست مذاکرات، انتظار می‌رود هر دو طرف به حملات مرگبار خود ادامه دهند.\n• 🟡 افزایش حملات حوثی‌ها در دریای سرخ (احتمال متوسط): با وجود بازگشت محدود برخی کشتی‌ها، خطر حملات غافلگیرانه همچنان بالاست.\n• 🟢 توافق آتش‌بس موقت در سودان (احتمال پایین): با توجه به مواضع سرسختانه طرفین، احتمال دستیابی به یک توافق پایدار در کوتاه‌مدت ضعیف ارزیابی می‌شود.\n\nآنچه باید زیر نظر داشت\n• تحرکات نظامی در دارفور و خارطوم.\n• تصمیمات شرکت‌های بزرگ کشتیرانی در مورد عبور از دریای سرخ.\n• سطح همکاری‌های امنیتی میان کشورهای شاخ آفریقا.\n• وضعیت ثبات داخلی در کشورهای عضو ائتلاف ساحل.