گزارش ویژه: منطقه داغ - بی‌ثباتی نظامی و درگیری‌ها در ادلب

🔴 گزارش ویژه: منطقه داغ - بی‌ثباتی نظامی و درگیری‌ها در ادلب

ادلب در شمال غربی سوریه، پس از سقوط دولت پیشین این کشور در دسامبر ۲۰۲۴، همچنان کانون پیچیده‌ای از تنش‌های نظامی، حضور گروه‌های مسلح و رقابت‌های ژئوپلیتیک است. دولت موقت سوریه در تلاش برای تثبیت قدرت با چالش‌های امنیتی متعددی در این استان روبه‌رو است. این گزارش به بررسی عمیق ابعاد مختلف این بحران می‌پردازد.

📜 پیشینه تاریخی

• پناهگاه نهایی مخالفان (تا سال ۲۰۲۴): در طول جنگ داخلی سوریه که از سال ۲۰۱۱ آغاز شد، ادلب به عنوان آخرین پایگاه بزرگ گروه‌های شورشی و جهادی شناخته می‌شد. این منطقه میزبان ده‌ها هزار جنگجو و میلیون‌ها آواره داخلی بود که آن را به یک نوار متراکم و بحران‌زده تبدیل کرده بود.
• سقوط دولت اسد و دوران گذار (دسامبر ۲۰۲۴ تاکنون): با سقوط دولت بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴ (House of Commons Library)، پویایی قدرت به طور بنیادین تغییر کرد. اکنون دولت موقت به ریاست «احمد الشرع» روی کار آمده است و تلاش می‌کند کنترل خود را بر مناطقی که همچنان درگیر بی‌ثباتی هستند، اعمال کند. ادغام گروه‌های مسلح مختلف در یک ارتش ملی یکپارچه یکی از بزرگترین چالش‌های این دوره گذار بوده است.

📅 گاه‌شمار رویدادهای اخیر

• ۱۸ اوت ۲۰۲۶: جنگنده‌های اسرائیلی ۸ حمله هوایی به باند پایگاه هوایی نظامی ابوالظهور در ادلب انجام دادند. رسانه‌های دولتی سوریه اعلام کردند این حملات تلفات جانی نداشته است (AFP). اسرائیل ادعا کرد سوریه در حال آماده‌سازی برای استقرار نیروهای ترکیه‌ای در این پایگاه بوده است؛ ادعایی که سوریه آن را تکذیب کرد (Security Council Report).
• ۱ سپتامبر ۲۰۲۶: یک خودروی حامل مهمات در شهر بنش منفجر شد که منجر به کشته شدن دست‌کم ۵ نفر گردید (The National).
• ۹ سپتامبر ۲۰۲۶: انفجار مهیبی در یک انبار موقت تسلیحات در نزدیکی سرمدا در ادلب رخ داد. در این حادثه ۱۴ نفر کشته و ۱۱ نفر زخمی شدند (Reuters, AFP). وزارت دفاع سوریه تأیید کرد که تعدادی از نیروهایش در میان آسیب‌دیدگان بوده‌اند (Al Jazeera).
• ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۶: پرتاب نارنجک به خانه‌ای در روستای مارتین در حومه ادلب منجر به کشته شدن ۲ کودک و زخمی شدن یک کودک دیگر و مادرشان شد (Syria Now).
• ۲ اکتبر ۲۰۲۶: دو انفجار بزرگ در پایگاه هوایی نظامی تفتناز در ادلب رخ داد. تلویزیون دولتی سوریه ادعا کرد که دلیل آن بقایای جنگی بوده است، در حالی که گزارش‌های مستقل تأکید کردند علت هنوز نامشخص است (Al Jazeera, Syria Now).
• ۲۴ اکتبر ۲۰۲۶: اعتراضات مردمی در ادلب و چند شهر دیگر سوریه علیه عملیات نظامی و حضور نیروهای اسرائیلی در جنوب سوریه برگزار شد که نشان‌دهنده حساسیت‌های ملی‌گرایانه در دوران پسا-اسد است (INSS).
• ۲۸ اکتبر ۲۰۲۶: دو نفر از نیروهای وزارت دفاع سوریه توسط افراد ناشناس در شهرک الفوعه در حومه ادلب به ضرب گلوله کشته شدند (Syria Now).
• ۲۹ اکتبر ۲۰۲۶: کاروانی متشکل از ۲۲۹ خانواده آواره، اردوگاه‌های شمال ادلب را به مقصد مناطق اصلی خود ترک کردند (Syria Now).

📍 وضعیت میدانی کنونی

وضعیت امنیتی در ادلب به شدت شکننده است. دولت موقت سوریه در تلاش است تا حاکمیت خود را تثبیت کند، اما وقوع انفجارهای پی‌درپی در انبارهای مهمات نشان‌دهنده ضعف در کنترل تسلیحات و احتمال خرابکاری است. در بازه زمانی کوتاهی، چندین انبار مهمات در ادلب، حلب و دیرالزور منفجر شده‌اند که گمانه‌زنی‌هایی مبنی بر ارتباط این حوادث با یکدیگر را تقویت کرده است (The National). علاوه بر این، حضور هسته‌های مخفی داعش همچنان یک تهدید جدی است. بر اساس برآوردهای سازمان ملل در ژوئیه ۲۰۲۶، حدود ۳,۰۰۰ جنگجوی داعش در سوریه حضور دارند (House of Commons Library).

⚔️ ابعاد نظامی

بعد نظامی بحران ادلب دارای چند لایه است. از یک سو، دولت موقت در حال تلاش برای پاکسازی منطقه از بقایای جنگی و کنترل زرادخانه‌های پراکنده است. از سوی دیگر، حملات پیشگیرانه اسرائیل به زیرساخت‌های نظامی مانند پایگاه ابوالظهور، پیچیدگی‌های امنیتی را افزایش داده است. اسرائیل ادعا می‌کند که این حملات برای جلوگیری از استقرار نیروهای خارجی، به ویژه ترکیه، انجام می‌شود (AFP). در همین حال، ترورهای هدفمند نیروهای دولتی، مانند حادثه الفوعه، نشان‌دهنده تداوم فعالیت گروه‌های شبه‌نظامی مخالف یا هسته‌های تروریستی در منطقه است.

💰 ابعاد اقتصادی

اقتصاد ادلب پس از سال‌ها جنگ به شدت آسیب دیده است. تلاش‌ها برای آواربرداری و بازسازی آغاز شده است؛ به طوری که از دسامبر ۲۰۲۴ تاکنون بیش از ۱.۳ میلیون متر مکعب آوار برداشته شده و فاز دوم برای برداشتن ۷۵۰,۰۰۰ متر مکعب دیگر آغاز شده است (Syria Now). پروژه‌هایی با بودجه خارجی، مانند سرمایه‌گذاری‌های ایتالیا در بخش آموزش و زیرساخت، در حال اجراست. با این حال، در خصوص کل خسارات مالی ناشی از حملات اخیر و هزینه‌های بازسازی، خسارت قابل‌توجه به زیرساخت‌ها گزارش شده، اما برآورد عددی مستقلی منتشر نشده است و برای حفظ دقت و شفافیت گزارش، هیچ رقم دقیقی ارائه نمی‌شود. بی‌ثباتی نظامی مانع اصلی در مسیر جذب سرمایه‌گذاری‌های کلان است.

🤝 ابعاد بشردوستانه

بحران انسانی در ادلب همچنان عمیق است. اگرچه روند بازگشت آوارگان آغاز شده و اخیراً ۲۲۹ خانواده اردوگاه‌ها را ترک کرده‌اند، اما حدود ۱,۰۰۰ خانواده دیگر تنها در یک اردوگاه به دلیل کمبود منابع مالی برای تعمیر خانه‌هایشان قادر به بازگشت نیستند (Syria Now). در خصوص میزان دقیق کسری بودجه بشردوستانه، کمبود شدید منابع گزارش شده، اما برآورد عددی مستقلی منتشر نشده است و برای حفظ دقت و شفافیت گزارش، هیچ رقم دقیقی ارائه نمی‌شود. خطر انفجار بقایای جنگی و مهمات رها شده، جان غیرنظامیان، به ویژه کودکان را به شدت تهدید می‌کند.

🌍 واکنش‌های منطقه‌ای و بین‌المللی

• ایالات متحده: واشنگتن از دولت جدید سوریه به رهبری احمد الشرع حمایت کرده و به دنبال ایجاد ثبات در دوران پسا-اسد است (AFP).
• اسرائیل: با نگرانی تحولات سوریه را دنبال می‌کند و با انجام حملات هوایی تلاش دارد از شکل‌گیری تهدیدات جدید در نزدیکی مرزهای خود جلوگیری کند.
• ترکیه: به عنوان یک بازیگر کلیدی در شمال سوریه، اتهامات اسرائیل مبنی بر استقرار نیروهایش در پایگاه‌های هوایی سوریه را رد کرده است (AFP)، اما همچنان نفوذ بالایی در معادلات ادلب دارد.

♟ تحلیل راهبردی

دولت موقت سوریه در یک بازی دوگانه قرار دارد؛ از یک سو باید مشروعیت داخلی خود را با تامین امنیت و بازسازی اقتصاد به دست آورد و از سوی دیگر باید توازن ظریفی را در روابط خارجی خود حفظ کند. حملات اسرائیل نشان می‌دهد که تل‌آویو خطوط قرمز جدیدی را در سوریه پسا-اسد تعریف کرده است و اجازه نخواهد داد زیرساخت‌های نظامی سوریه به پایگاهی برای نیروهای خارجی تبدیل شود. در این میان، هسته‌های داعش و سایر گروه‌های افراطی از خلأهای امنیتی موجود برای ضربه زدن به روند دولت‌سازی استفاده می‌کنند.

💥 پیامدها

• پیامدهای امنیتی: تداوم انفجارها و ترورها نشان می‌دهد که انحصار استفاده از زور هنوز در اختیار دولت مرکزی نیست. این امر می‌تواند به طولانی شدن روند گذار امنیتی منجر شود.
• پیامدهای اقتصادی: ناامنی‌های مداوم، روند بازسازی را کند کرده و بازگشت آوارگان را با چالش مواجه می‌سازد. تخریب زیرساخت‌ها در حملات هوایی نیز بار مالی مضاعفی بر دوش دولت موقت می‌گذارد.
• پیامدهای راهبردی منطقه‌ای: ادلب به عنوان نقطه تلاقی منافع ترکیه، سوریه و اسرائیل، پتانسیل بالایی برای تبدیل شدن به جرقه یک بحران منطقه‌ای دارد.
• پیامدها برای ایران و ایرانیان: با سقوط دولت بشار اسد در سال ۲۰۲۴، ایران مهم‌ترین متحد دولتی خود را در منطقه از دست داد. بی‌ثباتی کنونی در ادلب و شکل‌گیری نظم جدید در سوریه، عمق استراتژیک ایران را به شدت تحت تأثیر قرار داده است. اگرچه حضور مستقیم ایران در ادلب در گزارش‌های فعلی برجسته نیست، اما هرگونه تغییر در موازنه قدرت در سوریه، مستقیماً بر محاسبات ژئوپلیتیک و منافع ملی ایران در خاورمیانه تأثیر می‌گذارد.

🔮 سناریوهای هفته‌های آینده

• 🔴 تشدید درگیری‌های منطقه‌ای (احتمال: متوسط): ادامه حملات پیشگیرانه اسرائیل به زیرساخت‌های نظامی سوریه و واکنش احتمالی دمشق یا آنکارا می‌تواند به یک بحران دیپلماتیک یا نظامی محدود منجر شود. در خصوص احتمال وقوع جنگ تمام‌عیار، خطر فزاینده گزارش شده، اما برآورد عددی مستقلی منتشر نشده است.
• 🟡 تداوم جنگ فرسایشی و خرابکاری‌ها (احتمال: بالا): با توجه به حضور هسته‌های داعش و گروه‌های مسلح ناراضی، انتظار می‌رود روند انفجار در انبارهای مهمات و ترورهای کور در ادلب ادامه یابد.
• 🟢 تثبیت تدریجی امنیت (احتمال: پایین): موفقیت دولت موقت در خلع سلاح کامل گروه‌های خودمختار و جلب حمایت‌های مالی بین‌المللی برای بازسازی سریع، که در کوتاه‌مدت دور از ذهن به نظر می‌رسد.

👀 آنچه باید زیر نظر داشت

در هفته‌های آینده، تحرکات دیپلماتیک میان دمشق و آنکارا، واکنش‌های ایالات متحده به حملات اسرائیل در خاک سوریه، و همچنین گزارش‌های نهادهای بین‌المللی درباره وضعیت آوارگان در ادلب، شاخص‌های کلیدی برای درک مسیر آینده این بحران خواهند بود. همچنین، نحوه مدیریت انبارهای تسلیحاتی توسط ارتش جدید سوریه برای جلوگیری از فجایع بیشتر، بسیار حائز اهمیت است.