گزارش ویژه: وضعیت کنونی سوریه در دوران پسا-اسد (نوامبر ۲۰۲۶)

🔴 پیش‌زمینه و گاه‌شمار رویدادها

• دسامبر ۲۰۲۴: سقوط دولت بشار اسد پس از ۱۳ سال جنگ داخلی و آغاز به کار دولت انتقالی به رهبری احمد الشرع.
• نوامبر ۲۰۲۵: پیوستن رسمی سوریه به ائتلاف جهانی ضد داعش به رهبری آمریکا.
• ژانویه ۲۰۲۶: توافق آتش‌بس با نیروهای دموکراتیک سوریه (SDF) و انتقال کنترل اداری به دولت مرکزی.
• آوریل ۲۰۲۶: خروج کامل نیروهای نظامی ایالات متحده از سوریه و تحویل پایگاه‌ها به دولت انتقالی (نیویورک تایمز).
• ژوئن و ژوئیه ۲۰۲۶: تشکیل اولین پارلمان انتقالی سوریه با ۲۱۰ نماینده (رویترز).
• اوت ۲۰۲۶: امضای یادداشت تفاهم میان سوریه و روسیه برای غیرنظامی کردن بخش‌هایی از پایگاه‌های حمیمیم و طرطوس (شین‌هوا).
• سپتامبر ۲۰۲۶: سخنرانی احمد الشرع در نشست شورای آتلانتیک در نیویورک و تأکید بر خروج نیروهای خارجی.

🔴 وضعیت کنونی سیاسی

سوریه در نوامبر ۲۰۲۶، حدود دو سال پس از سقوط دولت پیشین، در مرحله گذار سیاسی شکننده‌ای قرار دارد. دولت انتقالی به ریاست احمد الشرع (رهبر پیشین هیئت تحریر الشام که اکنون از فهرست گروه‌های تروریستی خارج شده است) کنترل پایتخت و بخش‌های عمده‌ای از کشور را در دست دارد. پارلمان جدید سوریه که در اواسط سال ۲۰۲۶ تشکیل شد، دارای ۲۱۰ کرسی است (رویترز). حدود دو سوم این نمایندگان از طریق مجامع انتخاباتی منطقه‌ای برگزیده شده و یک سوم دیگر توسط رئیس‌جمهور موقت منصوب شده‌اند. دوره فعالیت این پارلمان ۳۰ ماه تعیین شده است (رویترز). با این حال، مشارکت در این روند فراگیر نبوده است؛ به عنوان مثال، مناطق دروزی‌نشین در جنوب در انتخاب نمایندگان شرکت نکرده‌اند و تنها ۶ زن و تعداد اندکی از اقلیت‌ها در میان نمایندگان حضور دارند (بی‌بی‌سی). هدف اصلی این پارلمان، نظارت بر تدوین قانون اساسی دائمی و فراهم کردن بستر قانونی برای انتخابات ملی آینده است.

🔴 ابعاد نظامی و امنیتی

چشم‌انداز امنیتی سوریه دستخوش تغییرات بنیادین شده است. ایالات متحده آمریکا در آوریل ۲۰۲۶ خروج نیروهای خود را تکمیل کرد و تعداد نیروهای آمریکایی در سوریه اکنون صفر است (نیویورک تایمز). در مقابل، حضور روسیه و ترکیه همچنان ادامه دارد، هرچند با تغییرات ساختاری همراه بوده است. بر اساس اظهارات احمد الشرع، تعداد پایگاه‌های نظامی روسیه در سوریه از حدود ۱۷۰ پایگاه به تنها ۲ پایگاه کاهش یافته است (شورای آتلانتیک). بر اساس یادداشت تفاهم اوت ۲۰۲۶، بخش‌های غیرنظامی پایگاه هوایی حمیمیم و بندر طرطوس به مدیریت غیرنظامی سوریه واگذار شده و بخش‌های نظامی به مراکز آموزش مشترک تبدیل می‌شوند (شین‌هوا). ترکیه نیز حضور نظامی خود را در شمال غربی حفظ کرده است، اما دولت سوریه به دنبال قانونمند کردن این حضور از طریق مجلس خلق است. نفوذ ترکیه در ارتش جدید سوریه قابل‌توجه است؛ به طوری که یک شهروند ترکیه‌ای به فرماندهی تیپ ۶۲ ارتش سوریه منصوب شده است (گزارش کلش ریپورت). در همین حال، گروه داعش همچنان یک تهدید امنیتی محسوب می‌شود. بر اساس برآورد سازمان ملل متحد در ژوئیه ۲۰۲۶، این گروه حدود ۳۰۰۰ جنگجو در سوریه دارد (سازمان ملل) و اخیراً حملاتی را برای تضعیف دولت انتقالی انجام داده است. در جبهه جنوبی، تنش‌ها با اسرائیل ادامه دارد. اسرائیل خواستار ترتیبات امنیتی جدید است و به عملیات‌های محدود خود ادامه می‌دهد؛ از جمله ایجاد ایست بازرسی در میدان العلم و دستگیری یک غیرنظامی سوری در ۲۰ اکتبر ۲۰۲۶ (الجزیره). دولت سوریه خواستار عقب‌نشینی اسرائیل به خطوط پیش از ۸ دسامبر ۲۰۲۴ است.

🔴 ابعاد اقتصادی و بازسازی

اقتصاد سوریه پس از بیش از یک دهه جنگ، نیازمند بازسازی گسترده است. هزینه کل بازسازی بسیار بالا ارزیابی می‌شود، اما برآورد عددی مستقلی منتشر نشده است تا دقت گزارش حفظ شود. دولت انتقالی تلاش کرده است تا با لغو تحریم‌های فلج‌کننده از سوی ایالات متحده و کشورهای اروپایی، سرمایه‌های خارجی را جذب کند. اتحادیه اروپا مبلغ ۶۲۰ میلیون یورو (حدود ۷۱۳ میلیون دلار) برای کمک‌های بشردوستانه و بهبود وضعیت اقتصادی-اجتماعی در سال‌های ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۷ متعهد شده است (دیده‌بان حقوق بشر). با این حال، روند بازسازی با چالش‌های زیرساختی مواجه است. در ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶، دو خط لوله گاز و فرآورده‌های نفتی در حوادثی جداگانه آسیب دیدند (رسانه‌های دولتی سوریه). از سوی دیگر، پیشرفت‌های محدودی نیز حاصل شده است؛ از جمله بازگشایی پل استراتژیک الرستن در حمص در ژوئن ۲۰۲۶ که با کمک مالی صندوق بشردوستانه سوریه و سازمان ملل بازسازی شد (عرب نیوز).

🔴 ابعاد بشردوستانه و حقوق بشری

وضعیت بشردوستانه در سوریه همچنان بحرانی است. آمار دقیق آوارگان داخلی و پناهجویان نیازمند به کمک: رقم تأیید‌شده‌ای در گزارش‌های اخیر منتشر نشده است، اما نیازهای انسانی در سطح بالایی قرار دارد. تا اواسط سال ۲۰۲۶، درخواست کمک‌های بشردوستانه سازمان ملل برای سوریه تنها کمتر از یک سوم بودجه مورد نیاز خود را دریافت کرده بود (سازمان ملل). نهادهای حقوق بشری، از جمله دیده‌بان حقوق بشر، ابراز نگرانی کرده‌اند که قراردادهای بازسازی فاقد چارچوب‌های حقوقی لازم برای محافظت از حقوق مالکیت شهروندان است. گزارش‌ها حاکی از آن است که در برخی پروژه‌های بازسازی با حمایت خارجی، به ساکنان سابق تنها معادل ۵۰ درصد از مساحت خانه‌های قبلی‌شان مسکن جدید پیشنهاد شده است (دیده‌بان حقوق بشر).

🔴 واکنش‌های منطقه‌ای و بین‌المللی

جامعه بین‌المللی رویکردی محتاطانه اما تعامل‌گرا در قبال دولت جدید دمشق اتخاذ کرده است. بریتانیا در آوریل ۲۰۲۵ و مجدداً در آوریل ۲۰۲۶ رژیم تحریم‌های خود علیه سوریه را اصلاح کرد تا مسیر برای بازسازی هموارتر شود. همچنین، خروج هیئت تحریر الشام از فهرست گروه‌های تروریستی، نشان‌دهنده پذیرش واقعیت‌های سیاسی جدید از سوی غرب است. کشورهای عربی نیز در حال عادی‌سازی روابط و بررسی فرصت‌های سرمایه‌گذاری هستند. با این حال، نگرانی‌ها در مورد نفوذ فزاینده ترکیه و همچنین حفظ بقایای حضور نظامی روسیه در میان برخی ناظران غربی پابرجاست.

🔴 سناریوهای هفته‌های آینده

• 🟢 سناریوی کم‌خطر: تداوم روند دیپلماتیک و ادغام تدریجی نیروهای محلی در ارتش ملی بدون درگیری عمده. احتمال وقوع: متوسط. دولت مرکزی با حمایت مالی محدود اروپا به تثبیت نهادهای مدنی می‌پردازد.
• 🟡 سناریوی خطر متوسط: افزایش حملات ایذایی داعش در مناطق مرکزی و شرقی که منجر به کند شدن روند سرمایه‌گذاری خارجی می‌شود. احتمال وقوع: بالا. با توجه به حضور ۳۰۰۰ جنگجوی داعش (سازمان ملل)، این گروه تلاش خواهد کرد از خلأهای امنیتی استفاده کند.
• 🔴 سناریوی پرخطر: تشدید تنش‌های مرزی با اسرائیل در جنوب (بلندی‌های جولان) و شکست مذاکرات امنیتی. احتمال وقوع: پایین تا متوسط. در صورت عدم توافق بر سر خطوط دسامبر ۲۰۲۴، احتمال درگیری‌های محدود مرزی وجود دارد.

🔴 آنچه باید زیر نظر داشت

• روند اجرای یادداشت تفاهم روسیه و سوریه برای غیرنظامی کردن پایگاه‌های حمیمیم و طرطوس در مهلت سه‌ماهه.
• تصمیمات مجلس خلق سوریه در خصوص وضعیت قانونی نیروهای نظامی ترکیه در شمال کشور.
• میزان تحقق بودجه‌های وعده داده شده توسط اتحادیه اروپا و تأثیر آن بر پروژه‌های زیرساختی.
• تحرکات امنیتی در جنوب سوریه و واکنش‌های نظامی اسرائیل به حضور نیروهای مسلح در نزدیکی مرزها.